Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa – La Quán Trung

Ra đời vào cuối thời nhà Nguyên đầu thời nhà Minh (thế kỷ 14) dưới ngòi bút của văn sĩ La Quán Trung (khoảng 1330–1400, hiệu Hồ Hải tản nhân) và được hai cha con Mao Quán - Mao Tôn Cương chỉnh lý, nhuận sắc thành bản 120 hồi kinh điển vào đầu đời Thanh, 'Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa' (chuyển ngữ sang tiếng Việt bởi học giả Phan Kế Bính, do cụ Bùi Kỷ hiệu đính và Nhà xuất bản Phổ Thông ấn hành năm 1959) là kiệt tác đứng đầu trong Tứ đại danh tác của văn học cổ điển Trung Hoa. Dựa trên bộ chính sử 'Tam Quốc Chí' của Trần Thọ cùng kho tàng truyền thuyết dân gian, tác phẩm tái hiện gần một thế kỷ can qua binh lửa (từ khởi nghĩa Khăn Vàng năm 184 đến khi nhà Tây Tấn thống nhất giang sơn năm 280), mở ra một pho sử thi đồ sộ về nghệ thuật mưu lược quân sự, tài thao lược chính trị và những biến thiên dâu bể của lịch sử phương Đông. Cốt truyện đan cài chằng chịt các trục xung đột quyền lực giữa ba tập đoàn phong kiến Ngụy, Thục, Ngô. Bắt đầu từ lời thề ước kết nghĩa đào viên son sắt của ba anh em Lưu Bị, Quan Vũ, Trương Phi với tôn chỉ phò vua giúp nước và nhân nghĩa vì dân, tác phẩm khắc họa hàng trăm nhân vật lịch sử với tính cách điển hình bất hủ: một Tào Tháo anh hùng gian hùng với phương châm thực dụng tột độ, một Gia Cát Lượng Khổng Minh biểu tượng của trí tuệ tuyệt đỉnh và lòng tận trung báo quốc, một Chu Du tài hoa kiêu bạc, và một Quan Vân Trường rực rỡ khí tiết trượng nghĩa. Hàng loạt trận đánh kinh thiên động địa như Quan Độ, Xích Bích, Di Lăng và chiến dịch Lục xuất Kỳ Sơn được miêu tả với bút pháp hùng tráng, biến từng trang sách thành những bàn cờ mưu lược tuyệt diệu về binh pháp, tâm lý chiến và tài điều binh khiển tướng. Đoạn kết của pho tiểu thuyết là một khúc bi ca triết học thâm trầm khi sự nghiệp phục hưng Hán thất tan thành mây khói, từng bậc anh hùng hào kiệt lần lượt ngã xuống trước quy luật khắc nghiệt của thời gian, để lại giang sơn cho họ Tư Mã thu về một mối. Tác phẩm đúc kết một quy luật biến dịch vĩnh hằng của lịch sử nhân loại ngay từ câu mở đầu: 'Thế lớn trong thiên hạ, phân lâu ắt hợp, hợp lâu ắt phân'. Vượt lên trên một pho truyện chiến trận thông thường, 'Tam Quốc Diễn Nghĩa' là tấm gương soi chiếu đạo làm người, chữ Nghĩa trong tình bằng hữu và bài học muôn đời về sự tỉnh táo trước những cám dỗ danh vọng quyền lực.