Việt Nam Sử Lược – Trần Trọng Kim

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1920 tại Hà Nội bởi nhà in Trung Bắc Tân Hưng, 'Việt Nam Sử Lược' của học giả Lệ Thần Trần Trọng Kim (1883–1953) là một mốc son chói lọi mở đầu cho nền sử học hiện đại Việt Nam. Trước khi công trình này ra đời, lịch sử nước nhà chủ yếu được lưu truyền qua các bộ quốc sử đồ sộ viết bằng chữ Hán theo thể biên niên phong kiến như 'Đại Việt Sử Ký Toàn Thư' hay 'Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục', vốn xa lạ và khó tiếp cận đối với đại chúng. Trần Trọng Kim là học giả tiên phong dùng chữ Quốc ngữ để biên soạn một bộ thông sử hoàn chỉnh, ngắn gọn, mạch lạc, kết hợp nhuần nhuyễn phương pháp khảo cứu khoa học của phương Tây với tinh thần tự tôn dân tộc sâu sắc. Bộ sách bao quát toàn bộ tiến trình lịch sử bốn ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam qua năm thời kỳ lớn: Thượng cổ thời đại (từ họ Hồng Bàng, An Dương Vương đến truyền thuyết bọc trăm trứng); Bắc thuộc thời đại (hơn một ngàn năm kiên cường chống ách đô hộ của phong kiến phương Bắc, ghi dấu cuộc khởi nghĩa quật khởi của Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan và chiến thắng Bạch Đằng lịch sử năm 938 của Ngô Quyền); Tự chủ thời đại (sự hưng thịnh của các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Hậu Lê với những chiến công hiển hách ba lần đại thắng quân Nguyên Mông và bình định giặc Minh); Nam Bắc phân tranh (thời kỳ biến loạn Mạc - Lê, Trịnh - Nguyễn chia cắt sơn hà, rực rỡ nhất là phong trào Tây Sơn và thiên tài quân sự Hoàng đế Quang Trung đại phá hai mươi vạn quân Mãn Thanh); và Cận kim thời đại (triều Nguyễn từ vua Gia Long thống nhất đất nước đến khi thực dân Pháp xâm lăng đặt nền bảo hộ). Giá trị độc đáo của 'Việt Nam Sử Lược' nằm ở lối văn phong trong sáng, giản dị, khúc chiết cùng thái độ chép sử công tâm, khách quan của một nhà sư phạm mẫu mực. Trần Trọng Kim không chỉ ghi chép các biến cố quân sự hay sự thay đổi vương triều, mà còn dành nhiều dung lượng phân tích phong hóa, thiết chế chính trị, kinh tế, giáo dục và nguyên nhân thịnh suy của từng thời đại. Tác phẩm đã khơi dậy mạnh mẽ lòng yêu nước, ý thức cội nguồn và niềm tự hào dân tộc cho nhiều thế hệ trí thức và nhân dân Việt Nam trong đêm dài thuộc địa, xứng đáng là cuốn sách gối đầu giường của bất kỳ ai muốn thấu hiểu dòng chảy lịch sử của nước nhà.