Cái cười của Thánh nhân

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1950 tại Sài Gòn bởi Nhà xuất bản Bốn Phương và sau này được Nhà xuất bản Trẻ tái bản trang trọng trong tủ sách Thu Giang, 'Cái Cười Của Thánh Nhân' là một trong những công trình triết luận đặc sắc và sâu sắc nhất của học giả Thu Giang Nguyễn Duy Cần (1907–1998). Ra đời giữa thời kỳ biến động khốc liệt của chiến tranh và sự khủng hoảng tinh thần của con người trước làn sóng duy vật kim tiền, tác phẩm mở ra một cõi trời thanh thản của minh triết Đông phương, nơi nụ cười của các bậc thánh nhân được dùng làm chìa khóa hóa giải mọi phiền não, thị phi và khổ đau của cõi nhân gian.

Tác phẩm tập trung luận giải bản chất của 'Cái Cười' dưới lăng kính đạo học phương Đông, đặc biệt là tư tưởng Lão - Trang, Phật giáo Thiền tông kết hợp với tinh hoa triết học phương Tây (Socrates, Montaigne, Bergson). Tác giả phân định rạch ròi hai cảnh giới của tiếng cười: nụ cười của phàm phu tục tử – tiếng cười chế giễu, thù hằn, ngạo mạn, sinh ra từ sự so đo hơn thiệt, hẹp hòi và phân biệt nhị nguyên; đối lập hoàn toàn với nụ cười của bậc Thánh nhân – nụ cười của sự thấu suốt lẽ biến dịch vô thường của trời đất, nụ cười của lòng từ bi vô lượng trước sự u mê của con người, và nụ cười siêu thoát buông bỏ mọi định kiến giáo điều để hòa nhập làm một với dòng chảy miên viễn của Đạo tự nhiên.

Bằng văn phong uyên bác, gãy gọn nhưng thấm đẫm phong vị tiêu dao cổ kính, Thu Giang Nguyễn Duy Cần đã dẫn dắt người đọc qua các điển tích trác tuyệt trong Trang Tử, Đạo Đức Kinh và Thiền thoại để chỉ ra con đường rèn luyện nội tâm vững chãi. 'Cái Cười Của Thánh Nhân' không phải là thái độ trốn chạy hiện thực hay hư vô bi quan, mà là một nghệ thuật sống thượng thừa: đạt tới sự tự do tuyệt đối của tinh thần giữa muôn trùng bão táp trần gian. Đây là tác phẩm gối đầu giường mang giá trị trị liệu tinh thần sâu sắc cho bất kỳ ai đang khao khát tìm lại sự an nhiên, tĩnh tại trong cuộc sống hiện đại đầy áp lực và xáo động.