Cái Dũng Của Thánh Nhân – Thu Giang Nguyễn Duy Cần

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1951 tại Sài Gòn do nhà xuất bản Bốn Phương ấn hành, 'Cái Dũng Của Thánh Nhân' là một trong những công trình trước tác triết luận đặc sắc và giàu giá trị thực hành tu dưỡng nhất của học giả uyên bác Thu Giang Nguyễn Duy Cần (1907–1998). Cùng với 'Thuật Xử Thế Của Người Xưa' và 'Óc Sáng Suốt', tác phẩm hợp thành bộ ba cẩm nang rèn luyện nhân cách mẫu mực cho thanh niên trí thức miền Nam suốt nửa sau thế kỷ XX. Trong bối cảnh xã hội kim tiền đầy rẫy những cám dỗ phù phiếm và sự hiếu thắng bộc phát, tác giả đã chắt lọc tinh hoa đạo học phương Đông để chỉ ra bản chất thực sự của sự dũng cảm và nghệ thuật làm chủ tâm hồn. Nguyễn Duy Cần bắt đầu bằng việc phân định rạch ròi hai cảnh giới đối lập của lòng dũng: 'Cái dũng của kẻ thất phu' và 'Cái dũng của bậc thánh nhân'. Cái dũng thất phu là thứ huyết khí dũng nóng nảy, hung hăng, bốc đồng, cậy sức mạnh cơ bắp hay lời nói hung dữ để lấn lướt người khác – thực chất đó chỉ là tấm bình phong che đậy sự sợ hãi, yếu đuối và bất an sâu kín bên trong tâm can. Ngược lại, cái dũng của thánh nhân là thứ tâm khí dũng bắt nguồn từ nội lực tĩnh lặng, sự tự chủ tuyệt đối và đức điềm đạm bao dung. Bậc đại dũng có thể đứng trước muôn vàn lời thóa mạ sỉ nhục hay nghịch cảnh ngặt nghèo mà nét mặt không đổi sắc, tâm hồn phẳng lặng như mặt nước hồ thu, bởi người đã thấu suốt quy luật thịnh suy biến dịch của vũ trụ và vượt lên trên sự khen chê hư ảo của thói đời. Điểm tựa học thuật vững chắc của tác phẩm là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thuyết 'Vô vi', 'Dĩ nhu thắng cương' của Lão Trang, đạo 'Chính danh', 'Tu thân' của Khổng Mạnh và lý tưởng 'Vô ngã' của Thiền học Phật giáo. Tác giả dẫn chứng hàng loạt tấm gương sáng ngời của cổ nhân: từ sự nhẫn nhục chịu lòn dưới tráng của Hàn Tín để mưu việc lớn, sự điềm đạm của Gia Cát Lượng gảy đàn đuổi lui mười vạn quân Tư Mã Ý nơi Tây Thành, đến phong thái ung dung tự tại của các bậc thiền sư trước cửa tử. Cuốn sách không dạy con người sự nhu nhược trốn tránh trách nhiệm, mà chỉ ra rằng kẻ chiến thắng vạn quân địch chưa phải là kẻ mạnh nhất; người duy nhất xứng đáng với danh xưng dũng sĩ tối cao chính là người biết chiến thắng bản ngã thấp hèn, kiểm soát lòng giận dữ và giữ vững phẩm giá liêm chính của bản thân.