Giăng Sáng – Nam Cao

Đăng lần đầu tiên trên tuần san 'Tiểu Thuyết Thứ Bảy' số 485 vào ngày 16 tháng 10 năm 1943 tại Hà Nội, 'Giăng Sáng' của nhà văn Nam Cao (1915–1951) là một truyện ngắn đặc sắc mang tầm vóc một bản tuyên ngôn nghệ thuật vị nhân sinh bất hủ của nền văn xuôi Việt Nam hiện đại. Ra đời trong giai đoạn văn học lãng mạn thoát ly đang chiếm ưu thế trên văn đàn thành thị, tác phẩm thể hiện cuộc đấu tranh nội tâm gay gắt và sự chuyển biến tư tưởng sâu sắc của người trí thức tiểu tư sản nghèo: từ bỏ những ảo tưởng thi vị hóa cuộc đời để đối diện can đảm với hiện thực cơm áo và nỗi thống khổ của nhân dân lao động. Nhân vật trung tâm của thiên truyện là Điền – một văn sĩ nghèo mang trong mình những ước mơ cao đẹp về một sự nghiệp văn chương thuần túy lãng mạn. Dưới ánh trăng rằm huyền ảo rọi sáng hiên nhà, Điền khao khát được chìm đắm vào một thế giới nghệ thuật thanh cao, cách biệt với cõi trần tục nhơ nhớp. Thế nhưng, hiện thực phũ phàng lập tức kéo Điền trở về mặt đất: tiếng con thơ khóc đòi ăn vì ốm đau đói khát, tiếng nồi cơm sôi lục bục trên bếp lửa tàn, và những lời cằn nhằn xót xa của người vợ nghèo lam lũ đang oằn mình gánh vác món nợ gia đình. Trong khoảnh khắc đối thoại giữa ánh trăng lộng lẫy trên trời cao và cảnh nghèo túng thắt ruột dưới mái nhà tranh dột nát, Điền trải qua một cơn khủng hoảng tinh thần sâu sắc giữa bổn phận làm người và khát vọng sáng tạo nghệ thuật. Đoạn kết của 'Giăng Sáng' là sự thăng hoa của tư tưởng nhân đạo tiến bộ khi Điền dứt khoát đưa ra quyết định: nghệ thuật không thể trốn chạy hiện thực đời sống. Nam Cao đã đúc kết chân lý mẫu mực: 'Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than'. Bằng văn phong trầm lắng, triết lý tự sự tinh tế và khả năng mổ xẻ tâm lý nhân vật sắc sảo, 'Giăng Sáng' đã đặt nền móng vững chắc cho khuynh hướng văn học hiện thực vị nhân sinh, trở thành kim chỉ nam đạo đức cho mọi thế hệ nghệ sĩ chân chính.