Sống Mòn – Nam Cao

Hoàn thành vào năm 1944 dưới nhan đề ban đầu 'Chết Mòn', tiểu thuyết 'Sống Mòn' được Nhà xuất bản Văn Nghệ ấn hành lần đầu năm 1956 sau ngày miền Bắc hoàn toàn giải phóng. Đây được xem là đỉnh cao nghệ thuật của văn nghiệp Nam Cao và là kiệt tác văn học hiện thực phê phán sâu sắc nhất viết về đề tài bi kịch của tầng lớp trí thức tiểu tư sản Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám 1945. Tác phẩm xoay quanh cuộc đời của giáo Thứ – một trí thức nghèo đầy nhiệt huyết, ấp ủ những hoài bão lớn lao về việc khai mở dân trí và cống hiến cho văn học nghệ thuật. Thế nhưng, hiện thực ngột ngạt của xã hội thuộc địa nửa phong kiến đã bóp nghẹt mọi ước mơ của Thứ, buộc anh phải rời bỏ quê hương lên ngoại ô Hà Nội dạy học thuê tại trường tư thục Phúc Tân của người họ hàng tên Đích. Tại đây, Thứ bị cuốn vào một môi trường ngột ngạt, ti tiện với những toan tính chi li của chị em Đích - Oanh, cùng sự bất mãn chua cay của người bạn đồng nghiệp San. Từng ngày trôi qua, Thứ phải chứng kiến những giấc mơ cao đẹp của tuổi trẻ bị gánh nặng cơm áo gạo tiền tầm thường gặm nhấm, mòn mỏi và rỉ sét đi trong sự bất lực. Bi kịch lớn nhất trong 'Sống Mòn' không phải là cái chết thể xác dữ dội như Chí Phèo hay Lão Hạc, mà là bi kịch 'chết mòn' về tinh thần: nỗi sợ hãi bị hoàn cảnh bần hàn tha hóa, biến mình thành một kẻ ích kỷ, hẹp hòi và bần tiện. Ngòi bút phân tích tâm lý của Nam Cao đã đạt đến trình độ bậc thầy khi lột tả từng cơn giằng xé nội tâm đau đớn của Thứ giữa khát vọng giữ gìn thiên lương và sự cám dỗ thấp hèn của miếng ăn. Tác phẩm là lời cảnh tỉnh đanh thép về sự hủy diệt của hoàn cảnh xã hội đối với nhân tài, đồng thời là bản anh hùng ca thầm lặng tôn vinh cuộc đấu tranh tự vấn lương tri để bảo toàn nhân phẩm làm người.