Lều Chõng – Ngô Tất Tố

Xuất bản năm 1939 trên báo Mai và in thành sách năm 1941, "Lều Chõng" của nhà văn Ngô Tất Tố là kiệt tác tiểu thuyết phong tục – lịch sử độc nhất vô nhị của văn học Việt Nam, phục dựng trọn vẹn và sống động chế độ thi cử khoa cử Nho học từ thuở hưng thịnh cho đến ngày tàn tạ cuối thế kỷ XIX. Tác phẩm lấy nhan đề từ hai vật dụng bất ly thân của các sĩ tử thời phong kiến: chiếc "lều" bằng vải để che mưa nắng nơi trường thi và chiếc "chõng" tre để ngồi làm bài, từ đó dẫn dắt người đọc theo chân chàng nho sinh tài hoa Đào Vân Hạc bước vào con đường cử nghiệp đầy trắc trở, gian truân và bi kịch. Bằng vốn học vấn Hán học uyên thâm của một bậc túc nho và biệt tài quan sát hiện thực sắc sảo, Ngô Tất Tố tái hiện từng quy trình thi cử vô cùng tỉ mỉ và nghiêm ngặt: từ việc chuẩn bị đồ đoàn lều chõng, các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình, cho đến những luật lệ trường quy khắt khe đến ngột ngạt. Tác giả vạch trần bi kịch đau đớn của các nho sĩ: dành trọn cả cuộc đời từ tuổi hoa niên đến khi đầu bạc dùi mài kinh sử chỉ để đổi lấy chữ danh hão huyền nơi bảng vàng, để rồi bị đày đọa bởi những luật lệ hình thức vô lý, thói đố kỵ của các quan chấm thi và sự may rủi mù quáng của chốn trường quy phong kiến. Giá trị học thuật và tư tưởng của "Lều Chõng" được ví như một pho bách khoa toàn thư sinh động về nền khoa cử phong kiến Việt Nam suốt nghìn năm lịch sử. Ngô Tất Tố không chỉ chôn cất một quá khứ hủ bại bằng tiếng thở dài cảm thông cho những tài năng bị chôn vùi, mà còn nghiêm khắc phê phán lối học từ chương cử nghiệp sáo rỗng, xa rời thực tế đời sống đã làm tê liệt ý chí sáng tạo và sức sống của dân tộc. Tác phẩm là bài học giáo dục sâu sắc về triết lý học thực nghiệm, khuyến khích thế hệ hôm nay học để làm người hữu ích, học để phụng sự xã hội chứ không học vì hư danh.