Phan Thanh Giản – Nỗi đau trăm năm

Tác phẩm "Phan Thanh Giản – Nỗi Đau Trăm Năm" của nhà văn Hoàng Lại Giang là một chuyên luận lịch sử - văn học đầy trăn trở về một trong những bi kịch lớn nhất của lịch sử cận đại Việt Nam. Bằng việc đối chiếu các nguồn tư liệu chính sử triều Nguyễn, thư tịch Pháp và hồi ức dân gian Nam Bộ, tác giả đã tái hiện chân dung vị Tiến sĩ khai khoa đất Nam Kỳ - một vị đại thần tận tụy, liêm chính nhưng bị đặt vào tình thế tiến thoái lưỡng nan trước sức mạnh áp đảo của súng đạn thực dân phương Tây trong thế kỷ mười chín. Cuốn sách phân tích thấu đáo hành trình ngoại giao đầy cay đắng của Phan Thanh Giản khi sang Pháp chuộc ba tỉnh miền Đông bất thành, cho đến thời khắc ông phải lựa chọn giữa việc cầm cự vô vọng khiến dân chúng lầm than hay buông vũ khí nộp thành miền Tây để tránh cuộc tàn sát đẫm máu. Hoàng Lại Giang khắc họa bi kịch nội tâm giằng xé dữ dội của Phan Thanh Giản: nỗi đau của một trí thức Nho gia tuyệt đối trung quân ái quốc nhưng bất lực trước sự suy tàn của triều đình phong kiến và khoảng cách quá lớn về trình độ khoa học kỹ thuật giữa Đại Nam và phương Tây. Hành động tuyệt thực suốt mười bảy ngày để giữ tròn khí tiết của Phan Thanh Giản sau khi dặn dò quan lại không được kháng cự vô ích là một vết son bi tráng. Cuốn sách không nhằm mục đích biện minh hay xóa nhòa trách nhiệm lịch sử, mà mang lại một cái nhìn công tâm, khách quan và thấm đẫm tình người đối với một nhân vật lịch sử phải gánh chịu định kiến suốt hàng thế kỷ. Đây là đóng góp giá trị giúp người đọc nhìn nhận lịch sử cận đại một cách đa chiều và thấu đáo hơn.