Phục Sinh – Lev Tolstoi

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1899 trên tạp chí tuần báo 'Niva' và được in thành sách vào cùng năm tại Sankt-Peterburg, 'Phục Sinh' (Resurrection) là tác phẩm tiểu thuyết trường thiên hoàn chỉnh cuối cùng của đại văn hào Lev Nikolayevich Tolstoy (1828–1910). Được chuyển ngữ sang tiếng Việt bởi các dịch giả bậc thầy Vũ Ngọc Phan và Cao Xuân Hạo (Nhà xuất bản Văn Học ấn hành), tác phẩm đại diện cho giai đoạn chín muồi của chủ nghĩa hiện thực phê phán triệt để, thể hiện trọn vẹn tư tưởng đạo đức tôn giáo muộn màng của Tolstoy – người đã dũng cảm dùng ngòi bút để phán xét toàn bộ trật tự xã hội, hệ thống tư pháp bất công và sự giả dối của Giáo hội Chính thống giáo Nga hoàng. Cốt truyện bắt đầu từ một tình huống trớ trêu tại phiên tòa hình sự: Huân tước quý tộc trẻ tuổi Dmitry Ivanovich Nekhlyudov tham gia với tư cách bồi thẩm viên và bàng hoàng nhận ra bị cáo bị xử tội giết người cướp của chính là Katyusha Maslova – người con gái mồ côi trong trắng mà mười năm trước chàng từng quyến rũ, làm cho có thai rồi nhẫn tâm bỏ rơi để lao vào đời sống ăn chơi quý tộc. Nhìn thấy Maslova bị đẩy vào bước đường lưu lạc làm gái bán hoa và giờ đây phải chịu bản án oan nghiệt đày ải sang Siberia do sự tắc trách của tòa án, một cơn chấn động lương tâm dữ dội đã đánh thức Nekhlyudov. Chàng nhận ra chính bản thân mình và giai cấp quý tộc ăn bám mới là thủ phạm thực sự đã hủy hoại cuộc đời cô gái. Quyết tâm chuộc lại tội lỗi, Nekhlyudov từ bỏ bổng lộc, chia đất đai cho nông dân và đi theo đoàn tù nhân lưu đày đến tận vùng viễn đông Siberia xa xôi để cầu hôn Maslova. Giá trị nhân văn rực rỡ của 'Phục Sinh' nằm ở sự chuyển hóa tâm thức sâu sắc của cả hai nhân vật. Dưới sự chân thành của Nekhlyudov, lòng tự trọng và sự thuần khiết nguyên sơ của Maslova dần hồi sinh; cô từ chối lời cầu hôn của chàng không phải vì oán hận, mà để giải thoát cho chàng khỏi gánh nặng đạo đức và chọn gắn bó với một người bạn tù chính trị cùng cảnh ngộ. Tác phẩm khép lại bằng những trang Phúc âm mà Nekhlyudov đọc dưới ánh nến đêm khuya, khẳng định chân lý bất hủ của Tolstoy: sự phục sinh tinh thần của con người bắt đầu từ thời khắc họ nhận ra tội lỗi của chính mình, ngừng phán xét kẻ khác và thực hành tình thương yêu không phân biệt giữa đồng loại.