Truyền Kỳ Mạn Lục – Nguyễn Dữ

Được sáng tác vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVI dưới thời Lê sơ – Mạc bởi danh sĩ tài hoa Nguyễn Dữ – học trò xuất sắc của Trạng Trình Tuyết Giang Phu Tử Nguyễn Bỉnh Khiêm, 'Truyền Kỳ Mạn Lục' (nghĩa là Sao chép tản mạn những truyện kỳ lạ được lưu truyền) là kiệt tác văn xuôi tự sự chữ Hán mẫu mực của văn học trung đại Việt Nam, được người đương thời và hậu thế trân trọng tôn vinh là 'Thiên cổ kỳ bút' (Áng văn kỳ ảo nghìn đời). Tại Việt Nam, bản dịch Quốc ngữ kinh điển của Trúc Khê Ngô Văn Triện ấn hành năm 1943 do Nhà xuất bản Tân Dân xuất bản và các ấn bản sau này của NXB Văn Học đã đưa tác phẩm trở thành viên ngọc quý của kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Tác phẩm gồm hai mươi thiên truyện ly kỳ, mượn yếu tố hoang đường kỳ ảo, ma quái, thần tiên, âm phủ và chuyển kiếp để phản ánh bức tranh hiện thực xã hội Việt Nam thế kỷ XVI đầy biến động, chiến tranh loạn lạc và sự suy đồi của các tập đoàn phong kiến thống trị. Độc giả không thể nào quên những thiên truyện đã đi vào tâm thức dân tộc: 'Chuyện người con gái Nam Xương' – khúc bi ca xé lòng về bi kịch oan khiên của nàng Vũ Nương nết na đức hạnh, chỉ vì sự ghen tuông mù quáng của người chồng Trương Sinh sau cái bóng trên vách mà phải gieo mình xuống sông Hoàng Giang tự vẫn; 'Chuyện chức phán sự đền Tản Viên' – bản hùng ca ngợi ca chàng nho sĩ Ngô Tử Văn khảng khái, cương trực dám châm lửa đốt đền của tên hung thần Bách hộ họ Thôi bại trận xâm lăng, rồi dũng cảm xuống tận cõi âm ty đối chất trước Diêm Vương để bảo vệ chính nghĩa và được phong chức Phán sự đền Tản Viên; hay 'Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên' – giấc mơ thoát tục tuyệt mỹ nhưng chan chứa nỗi niềm đau đáu hoài hương nhớ về cội nguồn xứ sở trần gian. Sức sống bất hủ của 'Truyền Kỳ Mạn Lục' nằm ở tinh thần nhân đạo cao cả và thái độ phê phán hiện thực đanh thép. Nguyễn Dữ đã dũng cảm vạch trần bộ mặt tham lam, tàn bạo của quan lại tham nhũng, sự vô nghĩa của các cuộc chiến tranh phong kiến 'nồi da nấu thịt', đồng thời cất lên tiếng nói bênh vực quyền sống, quyền mưu cầu hạnh phúc lứa đôi và phẩm giá trong sạch của người phụ nữ dưới chế độ nam quyền hà khắc. Với nghệ thuật dẫn truyện bậc thầy, sự kết hợp tài hoa giữa văn xuôi và thơ phú giàu nhạc điệu, cùng những lời bình luận sắc sảo ở cuối mỗi truyện, Nguyễn Dữ đã khẳng định chân lý ngàn đời: tà không thể thắng chính, điều thiện lương dẫu trải qua muôn trùng oan khuất cuối cùng vẫn sẽ tỏa sáng rực rỡ.