Chín Mươi Ba – Victor Hugo

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1874 tại Paris bởi nhà xuất bản Michel Lévy Frères, 'Chín Mươi Ba' (Quatrevingt-treize) là cuốn tiểu thuyết lịch sử hoàn chỉnh cuối cùng và là một trong những tượng đài văn học đồ sộ nhất của văn hào Victor Hugo (1802–1885). Được chuyển ngữ sang tiếng Việt bởi dịch giả Kiều Loan (Nhà xuất bản Văn Học ấn hành), tác phẩm chọn mốc thời gian bản lề năm 1793 – giai đoạn Khủng bố cam go và đẫm máu nhất của Cách mạng Pháp, khi nền Cộng hòa non trẻ phải đối đầu trực diện với phong trào bảo hoàng nổi dậy tại vùng rừng rậm Vendée. Bằng nhãn quan triết học lịch sử thâm trầm, Hugo đã dựng nên một khúc tráng ca bi hùng, đặt ra câu hỏi muôn đời về ranh giới giữa lý tưởng chính trị và phẩm giá nhân đạo cao cả của con người. Cốt truyện đan cài cuộc đối đầu nghẹt thở giữa ba nhân vật biểu tượng mang tầm vóc sử thi: Hầu tước de Lantenac – thủ lĩnh quân khởi nghĩa bảo hoàng Vendée kiên định, lạnh lùng và tàn nhẫn; Gauvain – viên chỉ huy trẻ tuổi tài ba của quân đội Cộng hòa, cháu ruột của Lantenac nhưng mang trái tim vị tha hướng về tương lai tự do của nhân loại; và Cimourdain – viên đặc phái viên đại diện cho Ủy ban Cứu quốc, nguyên là linh mục và cũng là người thầy đã nuôi dạy Gauvain từ thuở thiếu thời. Xung đột kịch tính được đẩy lên cao trào khi Hầu tước Lantenac, vốn bị bao vây trong tòa lâu đài La Tourgue đang bốc cháy ngùn ngụt, đã bất ngờ quay trở lại biển lửa để cứu sống ba đứa trẻ con nông dân vô tội bị mắc kẹt, chấp nhận bị bắt làm tù binh. Cảm kích trước nghĩa cử cao thượng ấy, Gauvain đã quyết định đột nhập nhà lao, cởi áo choàng cứu thoát người chú ruột và tự nguyện nhận lấy bản án tử hình thế mạng. Đoạn kết của thiên tiểu thuyết là một khúc ca bi tráng lay động lương tri nhân loại: trên quảng trường hành quyết, khi lưỡi dao máy chém rơi xuống kết liễu cuộc đời chàng hiệp sĩ nhân ái Gauvain, thì một phát súng oan nghiệt cũng vang lên từ phía Cimourdain – người đã tự bắn vào tim mình để cùng chết theo người học trò yêu quý. Victor Hugo đã khẳng định một chân lý bất tử: trên nền tảng của luật pháp cách mạng và trật tự nhà nước, còn có một luật lệ thiêng liêng hơn – đó là luật pháp của lòng nhân ái; và trên nền Cộng hòa lý tưởng, phải là nền Cộng hòa của tình thương yêu đại đồng.