Ngày Cuối Cùng Của Một Tử Tù – Victor Hugo

Xuất bản ẩn danh lần đầu tiên vào năm 1829 tại Paris bởi nhà xuất bản Charles Gosselin, 'Ngày Cuối Cùng Của Một Tử Tù' (Le Dernier Jour d'un Condamné) của đại văn hào người Pháp Victor Hugo (1802–1885) là một trong những kiệt tác văn xuôi hiện sinh và triết luận nhân đạo chấn động nhất của thế kỷ XIX. Ba năm sau, vào năm 1832, Hugo đã chính thức công khai đề tên mình trên ấn bản mới kèm theo một bài tựa chính trị - pháp lý đanh thép, biến cuốn tiểu thuyết ngắn này thành một bản cáo trạng lịch sử đòi bãi bỏ án tử hình trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, tác phẩm được dịch và xuất bản qua Nhà xuất bản Văn Học và NXB Trẻ, trở thành tài liệu gối đầu giường cho những ai suy tư về phẩm giá con người và công lý xã hội. Tác phẩm được cấu tứ dưới hình thức độc thoại nội tâm và những trang nhật ký đứt quãng của một người tử tù bị giam giữ trong những tuần lễ cuối cùng tại các nhà tù Bicêtre, Conciergerie và Tòa thị chính Paris trước khi bị áp giải lên máy chém (Guillotine) tại quảng trường Grève. Bằng một dụng ý nghệ thuật thiên tài, Victor Hugo tuyệt đối không tiết lộ tên tuổi, xuất thân hay tội danh cụ thể của người tử tù. Tác giả chủ ý tước bỏ mọi chi tiết phạm tội để người đọc không bị phân tâm bởi việc phán xét sự trừng phạt là xứng đáng hay quá tay, mà buộc phải đối diện trực tiếp với bản chất trần trụi của sự kiện: một sinh mệnh đang đếm từng giây từng phút trong nỗi kinh hoàng tột độ khi biết rõ thời điểm thân xác mình sẽ bị cắt rời bởi một cỗ máy do chính đồng loại chế tạo nhân danh công lý. Sức ám ảnh kinh hoàng của tác phẩm toát lên từ những trang miêu tả chi tiết đến rợn ngườicảnh xiềng xích tù nhân khổ sai dưới trời mưa lạnh, tiếng leng keng của những vòng cùm sắt quanh cổ, và đỉnh điểm là cuộc gặp gỡ cuối cùng đầy xót xa giữa tử tù và cô con gái nhỏ Marie lên ba tuổi – đứa trẻ ngây thơ nhìn người cha râu ria hốc hác mà không nhận ra, chỉ gọi ông là 'ông ơi' và bảo rằng cha mình đã lên thiên đàng. Tác phẩm bóc trần sự tàn nhẫn, vô cảm của đám đông dân chúng hiếu kỳ tụ tập quanh pháp trường xem hành quyết như một màn lễ hội giải trí bệnh hoạn. Victor Hugo đã gióng lên một hồi chuông thức tỉnh nhân loại: quyền sống là quà tặng thiêng liêng duy nhất của tạo hóa; xã hội có quyền trừng phạt để răn đe và cảm hóa, nhưng tuyệt đối không có quyền nhân danh công lý để giết chết một con người khi họ đã hoàn toàn bị tước bỏ khả năng gây hại.