Lạnh Lùng – Nhất Linh

Khởi đăng nhiều kỳ trên tuần báo 'Ngày Nay' vào năm 1936 và được Nhà xuất bản Đời Nay ấn hành thành sách vào năm 1937 tại Hà Nội, 'Lạnh Lùng' của nhà văn Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam, 1906–1963) là một kiệt tác tiểu thuyết tâm lý luận đề táo bạo và sâu sắc bậc nhất của phong trào Tự Lực Văn Đoàn. Tiếp nối mạch nguồn đấu tranh giải phóng cá nhân từ 'Đoạn Tuyệt', tác phẩm này hướng ngòi bút trực diện vào một thành trì kiên cố và tàn bạo nhất của đạo đức Nho giáo phong kiến: hủ tục thủ tiết của người phụ nữ góa bụa, phơi bày tấn bi kịch giằng xé dữ dội giữa khát vọng bản năng sinh học tự nhiên của con người với cái lạnh lùng, tàn nhẫn của những tấm biển 'Tiết hạnh khả phong'. Nhân vật trung tâm của tác phẩm là Nhung – một thiếu phụ trẻ trung, nhan sắc mặn mà nhưng sớm phải góa chồng khi mới tròn hai mươi tuổi. Vì danh dự của một dòng họ quyền quý và sự tôn nghiêm của đại gia đình nhà chồng, Nhung bị giam lỏng trong một ngôi biệt thự đồ sộ, thâm nghiêm và cô tịch. Xã hội phong kiến và mẹ chồng khoác lên vai nàng chiếc áo choàng danh dự của sự tiết hạnh, buộc nàng phải chôn vùi toàn bộ tuổi thanh xuân, sống mòn mỏi như một pho tượng đá không cảm xúc. Ban ngày, Nhung đóng trọn vai một quả phụ mực thước, đoan trang; nhưng khi màn đêm buông xuống, sự cô đơn vây bọc và ngọn lửa khát khao tình yêu, hạnh phúc lứa đôi tự nhiên trong cơ thể nàng lại bùng cháy dữ dội. Bi kịch lên đến đỉnh điểm khi Nhung gặp Nghĩa – một chàng thanh niên tân học đàng hoàng, giàu lòng yêu thương; tình yêu đích thực thức tỉnh khiến bức tường lạnh lùng trong lòng nàng hoàn toàn sụp đổ. Sức ám ảnh của 'Lạnh Lùng' toát lên từ nghệ thuật miêu tả tâm lý phân thân xuất chúng của Nhất Linh. Tác giả không ngần ngại mổ xẻ những ẩn ức tâm lý giới tính, nỗi sợ hãi dư luận xã hội đan xen với cảm giác tội lỗi giả tạo mà chế độ phong kiến đã nhồi nhét vào tâm thức người phụ nữ. Cảnh tượng cuối truyện khi Nhung đứng trước nấm mồ người chồng quá cố, thấu suốt sự giả dối của những danh xưng đạo đức khô cứng để quyết định đi theo tiếng gọi của hạnh phúc tự do là một tuyên ngôn giải phóng con người đanh thép. Bằng văn phong khúc chiết, sắc sảo và giàu tính hiện đại, Nhất Linh đã đưa tác phẩm trở thành một tượng đài văn học đấu tranh cho quyền sống và quyền yêu của người phụ nữ.