Đất Gia Định Bến Nghé xưa & người Sài Gòn – Sơn Nam

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1984 bởi Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh trước khi được tái bản trang trọng nhiều lần trong bộ toàn tập Sơn Nam do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành, 'Đất Gia Định Bến Nghé Xưa & Người Sài Gòn' là một trong những công trình biên khảo lịch sử - văn hóa đô thị xuất sắc và giàu cảm xúc nhất của nhà văn Sơn Nam (1926–2008). Bằng sự am hiểu tường tận của một học giả điền dã kết hợp với tâm hồn mẫn cảm của một nhà văn sinh ra từ cội nguồn đất phương Nam, Sơn Nam đã phục dựng lại toàn bộ tiến trình lịch sử hơn ba trăm năm thăng trầm của vùng đất Sài Gòn – Gia Định kể từ mốc son Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lý phương Nam lập phủ Gia Định năm 1698. Cuốn sách dẫn dắt người đọc qua từng giai đoạn kiến thiết và chuyển biến của không gian đô thị: từ những khu rừng rậm hoang vu bên dòng sông Đồng Nai và rạch Bến Nghé dần hình thành nên phố thị Nông Nại Đại Phố cù lao Phố, sự ra đời của chợ Bến Thành, kênh Tàu Hủ, khu Chợ Lớn sầm uất của người Hoa kiều, cho đến quy hoạch bàn cờ hiện đại dưới thời Pháp thuộc. Không đơn thuần là việc liệt kê các niên đại hay sự kiện chính trị khô khan, Sơn Nam tập trung làm sống dậy linh hồn của đời sống xã hội: nếp sinh hoạt thương hồ buôn gánh bán bưng trên bến dưới thuyền, phong tục ăn tết, thú chơi hoa kiểng, đờn ca tài tử, nghệ thuật ẩm thực giao thoa Việt – Hoa – Khmer – Pháp, và sự hình thành các thiết chế giáo dục, y tế, văn hóa cổ truyền của đất kinh kỳ phương Nam. Điểm sáng đặc sắc nhất của công trình là chương khảo luận sâu sắc về chân dung và căn tính của 'Người Sài Gòn'. Sơn Nam phân tích rằng tố chất độc đáo của người Sài Gòn bắt nguồn từ chính thổ nhưỡng hào phóng và lịch sử cởi mở của vùng đất mới: đó là sự bộc trực, thẳng thắn, không màu mè giả tạo, tinh thần hào hiệp 'thấy việc nghĩa thì làm không cần đắn đo', và đặc biệt là lòng bao dung, rộng lượng đón nhận mọi người tha hương từ khắp bốn phương hội tụ về lập nghiệp mà không hề phân biệt gốc gác hay kỳ thị vùng miền. Tác phẩm là chiếc chìa khóa vàng giúp các thế hệ hôm nay thấu hiểu sâu sắc cội rễ văn hóa, nếp sống văn minh và cốt cách hào sảng làm nên sức sống mãnh liệt của đô thị phồn hoa bậc nhất phương Nam.