Hai Cõi U Minh – Sơn Nam

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1965 tại Sài Gòn bởi nhà xuất bản Lá Bối, 'Hai Cõi U Minh' là một trong những tập truyện vừa và truyện ngắn đặc sắc nhất của nhà văn Sơn Nam (1926–2008) – người được người đời trân trọng tôn vinh là 'Ông già Nam Bộ' và là pho từ điển sống của văn hóa khẩn hoang phương Nam. Tác phẩm cùng với 'Hương Rừng Cà Mau' hợp thành bộ đôi kiệt tác văn học khắc họa chân thực và sống động bậc nhất về thiên nhiên hoang dã kỳ vĩ và tâm hồn bất khuất của các thế hệ lưu dân mở cõi tại vùng châu thổ đồng bằng sông Cửu Long thời cận hiện đại. Bối cảnh tác phẩm mở ra tại vùng đất U Minh ngút ngàn rừng tràm và rừng đước – nơi được chia cắt thành hai cõi U Minh Thượng (thuộc tỉnh Kiên Giang) và U Minh Hạ (thuộc tỉnh Cà Mau). Dưới ngòi bút mộc mạc, đậm đặc chất khẩu ngữ phương Nam của Sơn Nam, bức tranh thiên nhiên hoang sơ hiện lên vừa tráng lệ vừa tàn khốc: những cánh rừng nguyên sinh ngập mặn muôn trùng, bùn lầy nước đỏ quạch, những bầy muỗi mòng vắt đỉa bay như trấu vãi, những con rắn hổ mây khổng lồ và bầy ong rừng xây tổ ngút ngàn. Trên cái nền thiên nhiên dữ tợn ấy, con người Nam Bộ thời khai hoang hiện lên không phải như những kẻ xâm lăng tàn bạo, mà là những thân phận cùng khổ lưu lạc đi tìm đất sống, biết nương tựa vào tự nhiên, sống chung với thiên nhiên bằng sự kiên nhẫn, can trường và lòng nghĩa khí hào sảng. Giá trị nhân văn thâm trầm của 'Hai Cõi U Minh' nằm ở việc phục dựng những phong tục tập quán độc đáo và lối sống trọng nghĩa khinh tài của người dân Nam Bộ: từ nghề gác kèo ong lấy mật, nghề ăn ong, nghề đặt trúm bắt lươn, giăng lưới bắt cá đồng, đến tục uống trà, đờn ca tài tử và nếp ăn ở thơm thảo tối lửa tắt đèn có nhau. Sơn Nam nhìn sâu vào hai cõi – cõi sống nhọc nhằn cơ cực của người trần thế và cõi thiêng liêng tưởng nhớ tiền nhân khai hoang mở cõi đã nằm lại chốn rừng sâu nước độc. Tác phẩm không chỉ là một công trình văn học nghệ thuật giàu chất thơ và đậm đặc phong vị địa phương, mà còn là một tượng đài ký ức tri ân những giọt mồ hôi và máu xương của cha ông đã biến vùng đất hoang vu thành vựa lúa trù phú cho đời sau.