Con Sấu Cuối Cùng – Sơn Nam

Nằm trong tập truyện ngắn kinh điển 'Hương Rừng Cà Mau' xuất bản lần đầu năm 1962 tại Sài Gòn và sau này được Nhà xuất bản Trẻ tuyển chọn in thành tập riêng, 'Con Sấu Cuối Cùng' của nhà văn Sơn Nam (1926–2008) là một trong những kiệt tác truyện ngắn mẫu mực nhất của văn học hiện đại Việt Nam. Bằng ngòi bút thấm đẫm phong vị huyền thoại dân gian kết hợp với cái nhìn hiện thực sắc sảo, tác phẩm đã tái hiện khúc tráng ca bi hùng về công cuộc khai hoang mở cõi đầy gian nan, thử thách của tiền nhân tại vùng đất mũi Cà Mau đầu thế kỷ XX. Truyện xoay quanh cuộc săn lùng và diệt trừ bầy cá sấu dữ khổng lồ tại vùng đầm lầy ngập mặn lung Ngập Hồng heo hút giữa rừng U Minh. Con vật dữ tợn bấy lâu nay là nỗi kinh hoàng của dân làng chài, tàn sát gia súc và cướp đi sinh mạng của biết bao người dân vô tội đi rừng. Giữa lúc dân làng đang hoang mang, bất lực thì ông Năm Hên – một thợ săn sấu cô độc đến từ vùng Kiên Giang – bất ngờ xuất hiện. Hình tượng ông Năm Hên hiện lên như một hiệp khách dân gian kỳ bí: dáng người quắc thước, mang một chiếc đòn gánh, một nắm dây cóc rừng và một bó cây sậy nhỏ, không hề dùng đến cung tên giáo mác hay súng đạn. Ông đến bắt sấu không phải vì ham tiền thưởng hay thích phô trương võ nghệ, mà là để thực hiện một lời thề báo thù cho người anh ruột đã bị cá sấu ăn thịt năm xưa và cứu giúp bà con xóm giềng khỏi tai ương hiểm họa. Nét đặc sắc nghệ thuật của câu chuyện nằm ở màn bắt sống bầy sấu hơn bốn mươi con bằng sự am hiểu tường tận tập tính loài vật và trí tuệ dân gian siêu việt của ông Năm Hên: dùng mồi thơm dẫn dụ bầy sấu lên bờ, lấy cây sậy chọc vào miệng sấu để khóa hàm rồi dùng dây cóc trói chặt đuôi, dắt cả bầy sấu đi thành hàng dài như đàn vịt trước sự thán phục ngỡ ngàng của dân làng. Đoạn kết khi ông Năm Hên ngồi bên bếp lửa cúng tế, cất lên tiếng hát đưa đò nỉ non, tha thiết tưởng nhớ linh hồn những người đã bỏ mạng chốn rừng sâu nước độc đã đẩy tác phẩm lên tầm vóc sử thi bi tráng. 'Con Sấu Cuối Cùng' không chỉ ngợi ca trí tuệ và sự dũng cảm của con người trước tự nhiên hung hãn, mà còn là một nén tâm hương thiêng liêng tạ ơn những linh hồn vô danh đã ngã xuống để bồi đắp cho non sông gấm vóc phương Nam hôm nay.