Vỡ Đê – Vũ Trọng Phụng

Khởi đăng trên báo 'Tương Lai' vào năm 1936 và được Nhà xuất bản Đông Tây in thành sách vào năm 1937 tại Hà Nội, 'Vỡ Đê' là một trong những tác phẩm tiểu thuyết hiện thực xã hội đồ sộ và sắc sảo nhất của nhà văn Vũ Trọng Phụng (1912–1939). Viết trong cao trào của Mặt trận Dân chủ Đông Dương, tác phẩm đánh dấu bước ngoặt tư tưởng quan trọng của Vũ Trọng Phụng khi ông không chỉ dừng lại ở tiếng cười trào phúng thị dân như trong 'Số Đỏ' hay phóng sự 'Cơm thầy cơm cô', mà trực tiếp hướng ngòi bút về vùng nông thôn Bắc Kỳ nghèo đói, phơi bày mâu thuẫn giai cấp sâu sắc giữa quần chúng nông dân cùng khổ với liên minh thống trị gồm quan lại thực dân Pháp và tầng lớp cường hào địa chủ phong kiến bản xứ.

Cốt truyện lấy bối cảnh một vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ đang gồng mình chống chọi với hiểm họa vỡ đê sông Hồng trong mùa mưa bão. Thay vì tập trung cứu trợ dân nghèo và gia cố bờ cõi, chính quyền thực dân và bọn quan lại tham nhũng như Quan huyện, Tổng đốc và viên Công sứ Pháp lại coi thiên tai như một cơ hội béo bở để trục lợi: bòn rút công quỹ hộ đê, cưỡng bức nông dân phu phen làm việc cật lực trong đói rét và đánh thuế nặng nề. Nhân vật trung tâm của tác phẩm là Giáo Thứ – một trí thức tiểu tư sản nghèo giàu lòng trắc ẩn, cùng Phú – người thanh niên giác ngộ tư tưởng cách mạng tiên tiến. Bi kịch lên đến tột đỉnh khi con đê trọng yếu bị vỡ, nước lũ cuồn cuộn nhấn chìm làng mạc, ruộng đồng, biến hàng vạn nông dân thành những kẻ lưu dân không chốn dung thân, trong khi bọn địa chủ cường hào vẫn ung dung đầu cơ thóc gạo và tổ chức yến tiệc xa hoa.

'Vỡ Đê' là một bức tranh hiện thực bi tráng về sức sống quật cường và sự thức tỉnh chính trị của tầng lớp cần lao. Bằng lối trần thuật dồn dập, giàu kịch tính và những trang miêu tả cảnh thiên tai lụt lội chân thực đến từng chi tiết, tác giả đã chỉ rõ căn nguyên của thảm họa: đê vỡ không đơn thuần là thiên tai nghiệt ngã, mà thực chất là 'nhân tai' do chế độ cai trị mục ruỗng và sự vô cảm của giai cấp thống trị gây nên. Hình tượng dòng người cùng khổ vùng lên đấu tranh đòi gạo cứu trợ ở đoạn kết đã mở ra niềm hy vọng về một cuộc đổi thay lịch sử. Tác phẩm khẳng định tầm vóc của Vũ Trọng Phụng như một nhà văn dũng cảm, luôn đứng về phía những thân phận cùng khổ của xã hội.