Ăn Theo Thuở Ở Theo Thời – Hồ Biểu Chánh

Ăn Theo Thuở Ở Theo Thời là một trước tác hiện thực trào phúng và phê phán xã hội sắc sảo của nhà văn Hồ Biểu Chánh, ra mắt độc giả năm 1935 tại Sài Gòn. Tác phẩm mượn câu tục ngữ quen thuộc làm tựa đề để lật tẩy tâm lý thực dụng, thói xu thời phụ thế của một bộ phận trí thức và thị dân Nam Kỳ khi guồng máy kinh tế thuộc địa bắt đầu chi phối toàn diện đời sống xã hội. Bằng ngòi bút châm biếm thâm thúy nhưng đầy xót xa, tác giả khắc họa những nhân vật luôn tìm cách uốn mình theo chiều gió, bất chấp liêm sỉ để mưu cầu danh lợi cá nhân. Cốt truyện mở ra hàng loạt tình huống thử thách đạo đức khi sự phân hóa giai tầng diễn ra gay gắt. Những kẻ cơ hội sẵn sàng vứt bỏ đạo lý thầy trò, tình nghĩa vợ chồng và tình thân bằng hữu cốt chỉ để bám víu vào quyền lực của giới quan lại thực dân hay giai cấp tư sản mới nổi. Đối diện với làn sóng suy đồi ấy là những con người cương trực, thà chịu cảnh nghèo túng bần hàn nơi xóm nghèo chứ nhất quyết không thỏa hiệp với cái xấu, không đánh mất thiên lương. Hồ Biểu Chánh đã dẫn dắt độc giả đi qua từng diễn biến tâm lý phức tạp, cho thấy cái giá đắt đỏ mà những kẻ bất lương phải gánh chịu khi thời thế đổi thay. Ăn Theo Thuở Ở Theo Thời vượt khỏi khuôn khổ một câu chuyện luân lý thông thường để trở thành một khảo cứu xã hội học chân thực về sự rạn nứt giá trị trong xã hội Việt Nam thời cận đại. Tác phẩm khẳng định chân lý sống muôn đời: thích nghi với thời cuộc để sinh tồn là quy luật tự nhiên, nhưng sự thích nghi chân chính phải dựa trên nền tảng đạo đức vững vàng, chứ không thể biến thành sự đầu cơ trục lợi và phản bội nhân cách.