Cay Đắng Mùi Đời – Hồ Biểu Chánh

Xuất bản năm 1923 tại Sài Gòn bởi nhà sách Xưa Nay, 'Cay Đắng Mùi Đời' là một trong những áng văn cảm động và chân thực nhất của nhà văn tiền phong Hồ Biểu Chánh (1884–1958) viết về thân phận của những đứa trẻ mồ côi cơ nhỡ dưới đáy xã hội thuộc địa. Tác phẩm được phóng tác đầy sáng tạo từ kiệt tác kinh điển 'Không Gia Đình' (Sans Famille) của nhà văn Pháp Hector Malot. Bằng sự am tường tường tận nếp sống, lời ăn tiếng nói và nỗi cơ cực của người bình dân lục tỉnh, Hồ Biểu Chánh đã biến câu chuyện lưu lạc trời Tây thành một bức tranh hiện thực thấm đẫm mồ hôi, nước mắt và tấm lòng thơm thảo của con người Nam Bộ thời Pháp thuộc. Nhân vật trung tâm của tác phẩm là Được – một cậu bé lai bị bỏ rơi từ lúc mới lọt lòng trước cổng một ngôi chùa làng hẻo lánh, may mắn được bà Ba – một phụ nữ nghèo khổ nhưng giàu lòng nhân ái – nhận về cưu mang, bú mớm nuôi nấng như con đẻ. Những năm tháng tuổi thơ êm đềm ngắn ngủi chấm dứt khi chồng bà Ba là Ba Thời đi lính mộ về bị tật nguyền, sinh ra thói nát rượu, vũ phu và cay nghiệt. Vì túng tiền cờ bạc rượu chè, Ba Thời đã nhẫn tâm bán đứt bé Được cho thầy Đàn – một nghệ nhân đờn ca tài tử lang bạt kỳ hồ nhưng mang tâm hồn trượng nghĩa thanh cao. Thầy Đàn dẫn dắt Được cùng một gánh hát dạo nhỏ gồm chú chó Vện khôn ngoan và chú khỉ Lượm tinh nghịch đi mãi võ, đờn ca và bán thuốc cao dạo khắp các bến chợ, ngã ba sông từ Gia Định, Mỹ Tho, Bến Tre sang Vĩnh Long, Sa Đéc, Cần Thơ. Trên bước đường phiêu bạt gió bụi phong trần, Được đã nếm trải đủ mọi mùi cay đắng của kiếp nhân sinh: sự khinh miệt của bọn cường hào ác bá, những trận đòn roi oan ức, những đêm đông đói lả rét mướt nơi mái hiên chợ vắng. Thế nhưng, giữa bóng tối dập vùi, ngọn lửa của tình thầy trò thiêng liêng giữa thầy Đàn và bé Được đã sưởi ấm tâm hồn cậu bé. Thầy Đàn không chỉ dạy Được ngón đờn tài hoa để mưu sinh, mà còn dạy cậu từng con chữ, từng đạo lý làm người: nghèo cho sạch rách cho thơm, không tham của phi nghĩa và luôn biết giữ gìn lòng tự trọng. Khi thầy Đàn kiệt sức qua đời trong một đêm mưa tuyết gió rét giữa cánh đồng hoang, Được đơn thương độc mã đương đầu với sóng gió cuộc đời, được gia đình nhân từ cưu mang và cuối cùng tìm lại được người mẹ ruột giàu sang. Tác phẩm khép lại trong niềm xúc động sâu xa, ngợi ca cốt cách kiên cường và niềm tin bất biến vào sự bù đắp của đạo trời dành cho những tâm hồn thiện lương trong sạch.