Chiều Chiều – Tô Hoài

Chiều Chiều là tập hồi ký – tự truyện đặc biệt xuất sắc của nhà văn Tô Hoài, được Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 1999, tiếp nối mạch tự sự sâu lắng và đầy trăn trở sau thành công vang dội của Cát Bụi Chân Ai. Nếu như Cát Bụi Chân Ai tập trung khắc họa những chân dung văn nghệ sĩ bằng ánh sáng của tình bạn và ký ức thẩm mỹ riêng tư, thì Chiều Chiều lại mở rộng biên độ phản ánh ra toàn cảnh đời sống văn nghệ và xã hội miền Bắc trải dài qua các biến cố lịch sử từ kháng chiến chống Pháp, phong trào Nhân văn Giai phẩm, cải cách ruộng đất cho đến những năm tháng Đổi mới. Bằng ngòi bút hiện thực bậc thầy, vừa điềm đạm, hóm hỉnh lại vừa sắc lạnh đến trần trụi, Tô Hoài đã giải thiêng những huyền thoại ước lệ để đưa các khuôn mặt văn chương lớn trở về đúng với kích thước đời thường của họ. Những trang viết về Nguyễn Tuân, Nam Cao, Như Phong, Xuân Diệu, Phùng Quán, Hoàng Cầm hay Quang Dũng không chỉ tái hiện phong cách nghệ thuật độc đáo mà còn soi chiếu những giằng xé nội tâm đau đớn, nỗi sợ hãi thế sự và bản năng sinh tồn của người cầm bút trong những thời khắc lịch sử ngặt nghèo. Tô Hoài thẳng thắn nhìn nhận cả những thỏa hiệp, sự hèn nhát và những ân hận muộn màng của chính bản thân mình cùng thế hệ đồng trang lứa. Chiều Chiều được giới phê bình đánh giá là một di sản tư liệu văn học sử vô giá, minh chứng cho dũng khí trung thực phi thường của một nhà văn lớn ở chặng cuối cuộc đời. Tác phẩm không nhằm mục đích phán xét hay oán trách dĩ vãng, mà là một sự đối diện sòng phẳng, một lời sám hối chân thành và sâu sắc trước lịch sử, giúp các thế hệ mai sau thấu hiểu bi kịch và vẻ đẹp tâm hồn của cả một thế hệ trí thức Việt Nam trong thế kỷ XX.