O Chuột – Tô Hoài

Xuất bản lần đầu tiên vào năm 1942 bởi Nhà xuất bản Tân Dân tại Hà Nội, 'O Chuột' là tập truyện ngắn đầu tay xuất sắc đặt nền móng vững chắc cho sự nghiệp văn học đồ sộ của nhà văn Tô Hoài (1920–2014) – một trong những cây đại thụ của nền văn học Việt Nam hiện đại. Xuất hiện trên văn đàn thời tiền chiến giữa lúc nhiều tác giả mải miết theo đuổi đề tài lãng mạn xa vời, Tô Hoài đã tạo nên một lối rẽ độc đáo bằng việc hướng ngòi bút về đề tài loài vật và đời sống phong tục chân chất của người dân lao động nghèo vùng ven đô Thăng Long - Hà Nội (vùng đất Nghĩa Đô ven sông Tô Lịch quê hương ông). Tập sách gồm nhiều truyện ngắn đặc sắc như 'O Chuột', 'Mụ Húng Đẫm', 'Bắt đầu một cuộc đời', 'Hai miếng thịt luộc'... Nhân vật trung tâm của thiên truyện tiêu đề 'O Chuột' là một chú chuột cống gian xảo, ranh mãnh và một chú chuột nhắt non nớt đang tìm cách kiếm ăn trong căn nhà lụp sụp. Dưới ngòi bút tài hoa của Tô Hoài, thế giới loài vật hiện lên sống động đến từng cử chỉ, từ tiếng thở phì phò, ánh mắt láo liên, bước chân rón rén trên xà nhà đến cuộc chiến sinh tồn khốc liệt với con mèo mướp già rình rập trong bóng tối. Không chỉ dừng lại ở loài vật, tác phẩm còn mở rộng sang những chân dung thị dân nghèo lam lũ: những người thợ dệt cửi nghèo, những bà bán rong, những đứa trẻ nghèo nàn cơ cực nhưng giàu lòng trắc ẩn qua các trang văn mộc mạc, hóm hỉnh mà thấm thía. 'O Chuột' thể hiện tài năng quan sát phi thường, vốn sống thực tế phong phú và biệt tài nhân hóa loài vật đạt đến trình độ mẫu mực của Tô Hoài. Tác giả không áp đặt suy nghĩ của con người lên muông thú một cách gượng ép, mà miêu tả đúng bản năng sinh học của chúng để qua đó phản chiếu những quy luật nhân sinh sâu sắc về sự sinh tồn, nỗi sợ hãi và khát vọng tự do. Tập truyện là khúc dạo đầu tuyệt vời mở đường trực tiếp cho sự ra đời của kiệt tác thế giới 'Dế Mèn phiêu lưu ký', khẳng định vị thế độc tôn của Tô Hoài trong thể loại văn học đồng thoại và viết về thế giới tự nhiên tại Việt Nam.